Standbeelden

Een paar weken gelden bezocht ik het Maritiem Museum in Rotterdam. In de centrale hal, hoog tegen een muur vol scheepsattributen, stond een beeld van Erasmus. Niet vreemd, want de beroemde humanist komt immers uit Rotterdam. Maar wat deed zijn beeld in een Maritiem Museum? De goede man heeft namelijk niets van doen met de zeevaart. Bovendien was het niet eens een echt beeld, maar een kopie van nog geen meter hoog. Ik wilde weten hoe het zat, en dit is het verhaal.

Het begon op een mooie lenteochtend van het jaar 1919 in Tochigi, een streek ten noorden van Tokyo. Een Japanse archeoloog deed daar tijdens een routinebezoek aan een eeuwenoude tempel een verrassende ontdekking. Tussen de Japanse relikwieën ontdekte hij een mysterieus houten standbeeld, dat in het geheel niet leek op een boeddhistisch figuur. Het was de beeltenis van een man gehuld in gewaden, met een boekrol in zijn rechterhand.

Volgens de tempel oudste stond het beeld bekend onder de naam Keteki Sama, en werd het vereerd als een symbool van wijsheid en culturele uitwisseling. De monniken geloofden dat het beeld één van de vier legendarische Chinese uitvinders voorstelde. Dit misverstand was ook zijn redding: het beeld ontkwam aan de furie van een 17^e-eeuwse shogun die alle Westerse heiligenbeelden liet vernietigen nadat hij de Portugezen uit zijn land had verjaagd.

Maar dit beeld leek helemaal niet Chinees, ook al stond het sinds mensenheugenis in de tempel. De archeoloog nam het beeld mee naar Tokyo voor verder onderzoek. Wetenschappers, historici en kunstexperts bogen zich over de inscripties op de boekrol en het verfijnde houtsnijwerk van het beeld. In 1926 kwam het resultaat van hun onderzoek eindelijk naar buiten: de half leesbare letters op de boekrol en het jaartal 1598 bevestigden dat dit beeld niemand anders dan de beroemde Nederlandse humanist Erasmus voorstelde.

Desiderius Erasmus (1466-1536) was een Nederlandse geleerde, theoloog en humanist uit Rotterdam, beschouwd als een van de grootste denkers van zijn tijd. Hij was een vurig pleitbezorger voor onderwijs en intellectuele vrijheid en zijn denken had een diepe invloed op de ontwikkeling van de Europese cultuur. Maar hoe was zijn beeld in hemelsnaam ooit belandt in die afgelegen tempel in Japan?

De Japanse onderzoekers legden het graag uit. Alleen de Nederlanders waren honderden jaren lang de enige buitenlandse handelaars die toegang kregen tot Japan. Ze bewoonden van 1642 tot 1854 de kleine handelspost Deshima in de Baai van Nagasaki. Maar het beeld bleek veel ouder te zijn, en het was dus veel vroeger in Japan aangekomen.

Eind 16^e eeuw zochten Hollandse handelscompagnieën de zeeweg naar Indie. Willem Barends probeerde het via Nova Zembla, Henry Hudson probeerde het bovenlangs Canada, en Cornelis de Houtman voer in 1595 via Kaap de Goede Hoop naar het oosten. In de zomer van 1598 vertrokken vijf schepen van de Rotterdamse Compagnie naar Oost-Indië. Zij voeren via Kaap Hoorn rondom Zuid-Amerika door Straat Magellaan, waar de vloot uiteen viel.

De Trouw bereikte de Grote Oceaan en landde op het eiland Tidore in de Indische archipel, waar de meeste bemanningsleden door de Portugezen werden gedood. De Blijde Boodschap liep door gebrek aan voedsel de Spaanse haven Valparaíso (nu Peru) binnen. Het schip werd in beslag genomen en de bemanning belandde in de gevangenis. Het Geloof keerde terug naar Nederland met een gedecimeerde bemanning. De Hoop, het vlaggenschip van de vloot, verging ondanks haar naam met man en muis op de Grote Oceaan. Maar na een uitputtende reis van bijna twee jaar, geteisterd door stormen, ziektes en voedseltekorten, bereikte De Liefde met slechts 23 overlevenden (van de 110), het eiland Kuroshima in japan.

William Adams, de Engelse stuurman, speelde een cruciale rol tussen de Nederlanders en de Japanners. Hij groeide uit tot een vertrouweling van Tokugawa Ieyasu, die later shogun van Japan zou worden. De kennis en vaardigheden van Adams maakten grote indruk. Ook op de invloedrijke samoerai Shigesato Makino, waar Adams mee bevriend raakte. De bestseller en huidige Tv-serie Shogun zijn gebaseerd op deze historische personages.

Adams adviseerde de krijgsheer in Westerse oorlogs- en wapentactieken. Het wrak van de Liefde werd leeggehaald, met name de wapens en kanonnen. Daarna werd het schip gesloopt voor brandhout. Op de achterkant van De Liefde stond een hekbeeld. Makino, die bekend stond om zijn verzameling exotische en unieke artefacten, was meteen geïnteresseerd. Hij zag het eikenhouten beeld van Erasmus als een waardevolle toevoeging aan zijn collectie. En Adams gaf hem het beeld cadeau.

Het beeld reisde nog vier keer heen en weer tussen Rotterdam en Tokyo. In 1936 stond het in Museum Boijmans Van Beuningen tijdens de Erasmustentoonstelling. In 1954 reisde het mee met een bezoek van de Japanse kroonprins Akihito. In 1969 kwam het nogmaals retour ter gelegenheid van de viering van het geboortejaar van Erasmus. De laatste tentoonstelling vond plaats in het Maritiem Museum tijdens een expositie over Nederlanders in Nagasaki. Toen schonken de Japanners ook de replica die ik dus onlangs bewonderde. En zo was de cirkel rond.  Toch rest er nog één vraag. Wat deed Erasmus op het houtsnijwerk op de spiegel van De Liefde? Dat werd in nederland verklaard. De vijf schepen van de Rotterdamse Compagnie kregen de namen Blijde Boodschap, Trouw, Geloof, Hoop en… De Erasmus? Dat klonk niet bijbels genoeg. De Erasmus kreeg een nieuwe naam en werd omgedoopt tot de Liefde.

 Als verlicht humanist overleefde hij twee beeldenstormen en werd eeuwenlang vereerd als een Boeddhistische wijze in een Japanse tempel. En nu staat hij als verbinder van culturen van oost en west te boek in het museum van Tokyo en ls replica in Rotterdam. Ik denk dat Erasmus, die naast een scherp intellect ook een man van humor was, de ironie van deze grootse verwarring best had kunnen waarderen.